میلتون فریدمن را میتوان یکی از تأثیرگذارترین اقتصاددانان قرن بیستم دانست؛ مردی که در دورهای که بخش بزرگی از اقتصاددانان و سیاستگذاران غربی به مداخله فعال دولت در اقتصاد باور داشتند، از محدود کردن نقش دولت، گسترش آزادی اقتصادی و اتکا به سازوکار بازار دفاع میکرد. او نهتنها با نظریههای مسلط اقتصاد کلان به مخالفت برخاست، بلکه کوشید نشان دهد بسیاری از بحرانهایی که به شکست بازار نسبت داده میشوند، در واقع حاصل تصمیمهای نادرست دولتها و بانکهای مرکزی هستند.

امیرمهدی نادری: در دهه ۱۹۵۰ میلادی، اگر به دانشگاههای سرشناس آمریکا سر میزدید، با اجماعی تقریبا بیچونوچرا درباره اقتصاد روبهرو میشدید. اقتصاد کلان را پیروان جان مینارد کینز اداره میکردند و باور داشتند دولت میتواند با ابزارهایی مانند هزینهکرد و مالیات، چرخه رونق و رکود را رام کند. در این تصویر، پول و بانک مرکزی بازیگرانی فرعی بودند و سیاست مالی بر سیاست پولی پیشی میگرفت. در همین فضا، استادی از دانشگاه شیکاگو پیدا شد که با زبانی ساده، استدلالهای سنجیده و علاقهای آشکار به جدل میگفت: پول مهم است؛ بسیار مهمتر از آنچه تصور میکنید.
او میلتون فریدمن بود؛ کسی که در ۱۹۷۶ جایزه نوبل اقتصاد را گرفت، به رؤسای جمهور مشورت داد، با کتابها و یک مجموعه تلویزیونی به نام «بازار آزاد» را به خانه میلیونها نفر برد و به بنیانگذار «پولگرایی» شهرت یافت. هواداران او را برجستهترین مدافع بازارهای آزاد در سده بیستم میدانند؛ منتقدانش او را به سادهسازی بیش از حد و حمایت از یک دیکتاتوری متهم کردهاند. این گزارش نگاهی است به مسیر زندگی او، ایدههایی که نامش را بر سر زبانها انداخت و بحثهایی که هنوز درباره او ادامه دارد.
پسر مهاجران، دانشجوی بورسیه
میلتون فریدمن در سال ۱۹۱۲ در بروکلینِ نیویورک به دنیا آمد؛ فرزند خانوادهای یهودی که از اروپای شرقی مهاجرت کرده بود. هنوز یکساله بود که خانواده به شهر راهوی در ایالت نیوجرسی نقل مکان کرد و در آنجا فروشگاه کوچکی برای فروش پارچه و کالاهای خشک راه انداخت. درآمد خانواده اندک بود، اما بورسیهای راه دانشگاه راتگرز را به روی او گشود. فریدمن در این دانشگاه ریاضیات و اقتصاد خواند و در ۱۹۳۲، در بیستسالگی، مدرک کارشناسی گرفت.
راتگرز جایی بود که دو چهره اثرگذار را دید: یکی آرتور برنز بود، استادیار جوانی که فریدمن بعدها او را مرشد و مهمترین تأثیرگذار بر خود خواند. (برنز سالها بعد ریاست فدرال رزرو را برعهده گرفت و سیاستهایش را همین شاگرد پیشین بهشدت نقد کرد.) دیگری هومر جونز بود که بعدها پژوهشهای بانک فدرال رزرو سنتلوئیس را رهبری کرد؛ بانکی که به پایگاهی مهم برای تحلیل پولگرایانه بدل شد. برنز، فریدمن را با کتاب «اصول اقتصاد» آلفرد مارشال آشنا کرد و فریدمن همیشه توصیف مارشال از اقتصاد را با تأیید نقل میکرد: «موتوری برای کشف حقیقت عینی». او تأکید داشت که اقتصاد بازی ریاضی نیست؛ باید به آدم کمک کند بفهمد دنیای واقعی چگونه کار میکند.
تجربهای دیگر از همان سالها هم در ذهنش ماند: حضور در سپاه آموزش افسران ذخیره (ROTC) در او بیزاری عمیقی از خدمت اجباری سربازی پدید آورد؛ بیزاریای که تا پایان عمر با او ماند و بعدها به یکی از مبارزههای سیاسیاش تبدیل شد.
از شیکاگو تا واشینگتن؛ نخستین جنجال
با تشویق برنز و جونز، فریدمن برای تحصیلات تکمیلی راهی دانشگاه شیکاگو شد و در ۱۹۳۳ کارشناسی ارشد گرفت. آنجا با دانشجوی دیگری آشنا شد: رز دایرکتور، که او هم اقتصاد میخواند و خواهر یکی از استادان این رشته بود. این آشنایی شش سال بعد به ازدواج انجامید و رز در سالهای بعد در چند کتاب شریک فکری و نویسنده همراه او شد. پسرشان دیوید نیز بعدها اقتصاددانی خلاق از آب درآمد.
در سال 1937 به دفتر ملی تحقیقات اقتصادی (NBER) در نیویورک پیوست تا با سایمون کوزنتس، پیشگام مطالعات درآمد ملی، درباره توزیع درآمد و ثروت کار کند. حاصل این همکاری، کتاب «درآمد از مشاغل حرفهای مستقل» (۱۹۴۵) بود.
این کتاب نخستین بار مخالفت همیشگی فریدمن با مجوزدهی دولتی و موانع ورود به کسبوکارها و حرفهها را نشان داد. او و کوزنتس استدلال کردند موانعی که انجمن پزشکی آمریکا حفظ میکرد، بخشی از دلیل درآمد بسیار بالاتر پزشکان نسبت به دیگر گروههای حرفهای قابلمقایسه بود. یافتهای که پزشکان را خوش نیامد و هنگام انتشار، جنجالهایی به پا کرد.
و سرانجام در ۱۹۴۶ از کلمبیا دکترا گرفت. همان سال، سمتی در بخش اقتصاد دانشگاه شیکاگو پذیرفت و این دانشگاه، جز فرصتهای مطالعاتی و دعوتهای گاهبهگاه برای تدریس، خانه علمی او ماند.
جدال با کینز؛ آیا دولت میتواند اقتصاد را با خرج کردن نجات دهد؟
برای درک جایگاه فریدمن باید فضای اقتصادی و فکری دهههای پس از جنگ جهانی دوم را شناخت. در آن دوره، اندیشههای جان مینارد کینز بر اقتصاد کلان آمریکا و بسیاری از کشورهای صنعتی تسلط داشت. کینز در واکنش به رکود بزرگ دهه ۱۹۳۰ استدلال کرده بود که اقتصاد بازار ممکن است برای مدتی طولانی در وضعیتی قرار بگیرد که تقاضای کافی برای تولید کالا و خدمات وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، کاهش سرمایهگذاری خصوصی و مصرف خانوارها میتواند رکود و بیکاری را تشدید کند.
راهحل کینزی برای این وضعیت، مداخله فعال دولت بود. دولت میتوانست با افزایش هزینههای عمومی، اجرای پروژههای عمرانی و تقویت تقاضای کل، فعالیت اقتصادی را تحریک کند.
فریدمن با بخش مهمی از این برداشت مخالف بود. او معتقد بود اقتصاددانان کینزی نقش پول و سیاست پولی را در تحولات اقتصادی دستکم گرفتهاند. از نظر او، تغییر در عرضه پول میتواند در کوتاهمدت بر تولید و اشتغال اثر بگذارد و در بلندمدت سطح عمومی قیمتها را تغییر دهد. فریدمن خود این اختلاف را با این عبارت توضیح داده بود: «ما اکنون همگی کینزی هستیم؛ اما دیگر هیچکس کینزی نیست. همه ما از اصطلاحات کینزی استفاده میکنیم و بسیاری از جزئیات تحلیلی کتاب نظریه عمومی اشتغال، بهره و پول را به کار میگیریم؛ اما هیچکس نتایج اساسی و بنیادی آن کتاب را نمیپذیرد.» (Milton Friedman, “Friedman & Keynes,” TIME, February 4, 1966)
وقتی «پول» مهم شد
فریدمن در ابتدا بیشتر به نظریه قیمت و رفتار مصرفکننده شهرت داشت. در ۱۹۵۷ کتاب «نظریهای درباره تابع مصرف» را منتشر کرد و فرضیه «درآمد دائمی» را مطرح کرد. نگاه رایج کینزی میگفت خانوارها هزینههای مصرفیشان را با درآمد جاری تنظیم میکنند؛ اما فریدمن نشان داد مصرف بیشتر تابع درآمدی است که خانوار در بلندمدت انتظار دارد، نه نوسانهای موقتی. برای مثال، دریافت پاداشی یکباره یا معافیت مالیاتی کوتاهمدت لزوما به افزایش قابل توجه هزینههای خانوار منجر نمیشود. افراد ممکن است این درآمد اضافی را پسانداز کنند، زیرا انتظار ندارند در سالهای بعد نیز از چنین درآمدی برخوردار باشند. اما افزایش مستمر حقوق یا برخورداری از شغلی با درآمد بالاتر میتواند تصمیمهای بلندمدت خانوار را تغییر دهد. نتیجهاش برای سیاستگذاران جالبتوجه بود: ابزار مالیات در برابر انتظارات مردم همیشه همان اثری را نمیگذارد که روی کاغذ پیشبینی میشود.
اما شناختهترین سهم او در اقتصاد پولی بود. شریک اصلی او آنا جاکوبسون شوارتز بود، تاریخنگار اقتصادیای که در مدیریت دادههای آماری مهارتی کمنظیر داشت.
فریدمن با این دیدگاه که «پول اهمیتی ندارد» مخالف بود و نظریه کمیت پول را احیا کرد؛ این ایده که سطح قیمتها به عرضه پول بستگی دارد. او در مقدمه «مطالعاتی در کمیت پول» (۱۹۵۶) استدلال کرد که در بلندمدت، رشد بیشتر پول قیمتها را بالا میبرد و تأثیر اندکی بر تولید دارد یا هیچ؛ اما در کوتاهمدت تغییر در عرضه پول میتواند بر اشتغال و تولید اثر بگذارد و در کتاب آزادی انتخاب نوشت: «شکلگیری تورم زمان میبرد؛ زمانی که با سال سنجیده میشود، نه ماه. مهار تورم نیز به همین ترتیب نیازمند زمان است.» (آزادی انتخاب فصل نهم: درمان تورم، صفحات ۲۸۱ و ۲۸۲، چاپ ۱۹۸۰) جملهای که به شعار پولگرایان بدل شد، مکتبی که معتقد بود مدیریت عرضه پول باید جایگاهی محوری در سیاستگذاری اقتصادی داشته باشد. او بعدها در توضیح دیدگاه خود جملهای را مطرح کرد که به یکی از شناختهشدهترین گزارههای اقتصاد پولی تبدیل شد: «تورم همیشه و همهجا پدیدهای پولی است.»
از همین چارچوب، یکی از نتایج کمشهودتر او بیرون آمد: رشد سریع عرضه پول لزوما نرخهای بهره را پایین نمیآورد، بلکه میتواند بالا ببرد. چرا؟ چون رشد سریع پول قیمتها را بالا میبرد؛ مردم که انتظار تورم بیشتر دارند، مشتاقتر میشوند وام بگیرند و وامدهندگان از ترس بازپرداخت با پولی کمارزشتر، دستودلبازی کمتری نشان میدهند. تقاضای بیشتر برای وام و عرضهٔ کمتر وجوه، نرخ بهره را بالا میبرد.
رکود بزرگ؛ فدرال رزرو چگونه بحران را تشدید کرد؟
حاصل این همکاری، کتاب «تاریخ پولی ایالات متحده، ۱۸۶۷–۱۹۶۰» بود که فریدمن و شوارتز در سال ۱۹۶۳ منتشر کردند. این اثر با استفاده از دادههای تاریخی و تحلیل تحولات پولی آمریکا، به بررسی نقش عرضه پول و عملکرد بانک مرکزی در دورههای مختلف پرداخت. مهمترین بخش کتاب به رکود بزرگ پس از سال ۱۹۲۹ اختصاص داشت. نویسندگان استدلال میکردند که فدرال رزرو با واکنش نامناسب به بحران بانکی و اجازه دادن به کاهش شدید حجم پول، رکودی را که میتوانست محدودتر باقی بماند، به بحرانی عمیق و طولانی تبدیل کرد.
پاسخ فدرال رزرو نشان میدهد این ادعا چقدر سنگین بود. هیئت فدرال رزرو پس از دریافت دستنوشتهٔ منتشرنشدهٔ نویسندگان، در درون خود به بررسی انتقادی طولانی پرداخت. برآشفتگی چندان بود که فرمانداران بانک مرکزی سیاست انتشار صورتجلسهٔ نشستهای هیئت برای عموم را متوقف کردند و تاریخچهای در پاسخ سفارش دادند، به قلم المواس آر. ویکر، به این امید که از اعتبار «تاریخ پولی» بکاهد.
راهحل فریدمن برای مهار تورم و نوسانهای کوتاهمدت اشتغال و تولید، «قاعدهٔ عرضه پول» بود: اگر فدرال رزرو موظف میشد عرضهٔ پول را با همان نرخی افزایش دهد که تولید ناخالص ملی واقعی رشد میکند، تورم از میان میرفت.
منحنی فیلیپس و بازی با «نرخ طبیعی»
در دهه ۱۹۶۰، بسیاری از اقتصاددانان به وجود رابطهای نسبتاً پایدار میان تورم و بیکاری باور داشتند که با نام منحنی فیلیپس شناخته میشد. بر اساس این برداشت، دولتها میتوانستند با پذیرش تورم بیشتر، بیکاری را کاهش دهند و با اولویت دادن به مهار تورم، افزایش بیکاری را بپذیرند. اما فریدمن معتقد بود این رابطه به این سادگی نیست.
در ۱۹۶۷ فریدمن در مقام رئیس انجمن اقتصادی آمریکا و در سخنرانی ریاست خود به این استدلال حمله کرد. او (و در همان زمان ادموند فلپس از دانشگاه کلمبیا) استدلال کرد این رابطه موقتی است و تنها تا زمانی کار میکند که کارگران با تورم پیشبینینشدهٔ دستمزدی «فریب» بخورند و افزایش دستمزد اسمی را افزایش دستمزد واقعی بپندارند و در نتیجه بیشتر کار کنند. وقتی مردم با نرخ تورم بالاتر سازگار شوند، بیکاری آرامآرام به جای پیشین بازمیگردد. اقتصاد، به باور او، گرایش به «نرخ طبیعی بیکاری» دارد که عوامل خرداقتصادی تعیین میکنند و نگهداشتن بیکاری زیر آن نه به یک افزایش یکباره، بلکه به تورم شتابندهٔ دائمی نیاز دارد. به بیان دیگر، سیاستگذاران نمیتوانستند برای همیشه از طریق افزایش تقاضای پولی، اشتغال را بالاتر از سطحی نگه دارند که شرایط واقعی اقتصاد اجازه میدهد.
اهمیت این نظریه زمانی بیشتر شد که اقتصادهای غربی در دهه ۱۹۷۰ با پدیدهای روبهرو شدند که نظریههای سادهشده پیشین بهسختی میتوانستند توضیح دهند: رکود تورمی. تورم و بیکاری همزمان بالا رفتند؛ پدیدهای که در چارچوب سادهشدهٔ کینزی ناممکن مینمود. بسیاری از اقتصاددانان، از جمله کینزیهای پیشین، آن را تأییدی بر دیدگاه فریدمن و فلپس دانستند و سلطه الگوی کینزی در اقتصاد کلان رو به پایان رفت. یکی از نشانهها چرخش، تغییر لحن پل ساموئلسون، کینزیِ نامآشنای امآیتی، در کتاب درسی پرفروشش «اقتصاد» است. او در ویرایش ۱۹۴۸ با تحقیر نوشته بود که اقتصاددانان اندکی سیاست پولی فدرال رزرو را نوشدارویی برای مهار چرخه تجاری میدانند. در ۱۹۶۷ پذیرفت سیاست پولی بر کل هزینهکرد «تأثیر مهمی» دارد، و ویرایش ۱۹۸۵ که با ویلیام نوردهاوس نوشته شد، پول را قدرتمندترین ابزار سیاستگذاران اقتصاد کلان و فدرال رزرو را مهمترین بازیگر این صحنه خواند.
سرمایهداری و آزادی؛ دفاع از بازار در برابر دولت بزرگ
فریدمن به این نتیجه رسیده بود که برای گسترش اندیشههای اقتصادی خود نباید تنها به دانشگاه و محافل تخصصی بسنده کند. او میخواست درباره رابطه اقتصاد و آزادی سیاسی نیز با مخاطبان عمومی سخن بگوید. در سال ۱۹۶۲ کتاب «سرمایهداری و آزادی» را منتشر کرد؛ اثری که به یکی از مهمترین کتابهای مدافع اقتصاد بازار آزاد در قرن بیستم تبدیل شد. او در این کتاب استدلال کرد که آزادی اقتصادی و آزادی سیاسی ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند و تمرکز بیش از اندازه قدرت اقتصادی در دست دولت میتواند زمینه محدود شدن آزادیهای فردی را فراهم کند. او نوشت: «آزادی اقتصادی، خود بهتنهایی هدفی مستقل است. افزون بر این، آزادی اقتصادی وسیلهای ضروری برای دستیابی به آزادی سیاسی نیز به شمار میرود.» (فصل اول: رابطه آزادی اقتصادی و آزادی سیاسی، صفحات ۷ و ۸، چاپ ۱۹۶۲.)
از نظر او، هنگامی که دولت کنترل بخش بزرگی از فعالیتهای اقتصادی را در اختیار میگیرد، امکان تأثیرگذاری آن بر انتخابهای فردی نیز افزایش مییابد. در مقابل، وجود بازارهای رقابتی میتواند قدرت تصمیمگیری را میان افراد و بنگاههای متعدد توزیع کند و مانع تمرکز همه اختیارات اقتصادی در یک نهاد واحد شود.
فهرست پیشنهادهایش در آن روزگار غیرمتعارف به نظر میرسید: ارتش داوطلب، نرخهای ارز شناور، لغو مجوزدهی به پزشکان، مالیات بر درآمد منفی برای کاهش فقر و کوپنهای آموزشی. بسیاری از جوانانی که کتاب را خواندند، به مطالعهٔ اقتصاد ترغیب شدند. او دشمن سرسخت خدمت اجباری سربازی بود و یک بار گفت لغو آن تقریباً تنها موضوعی بوده که شخصاً برایش در کنگره لابی کرده است.
پیشنهاد دیگر او در حوزه آموزش، استفاده از کوپنهای آموزشی بود. بر اساس این طرح، بهجای آنکه دولت مستقیماً تمام مدارس را اداره و تأمین مالی کند، منابع مالی آموزش را در اختیار خانوادهها قرار میدهد تا بتوانند مدرسه مورد نظر خود را انتخاب کنند. در این الگو، رقابت میان مدارس میتوانست به بهبود کیفیت خدمات آموزشی منجر شود. با این استدلال که: «تفاوت اصلی و تعیینکننده این است که والدین، نه کارمندان اداری دولت، درباره مدرسهای که فرزندانشان در آن تحصیل میکنند تصمیم بگیرند.» (استبداد وضع موجود، فصل هشتم: آموزش، صفحه ۱۵۶، چاپ ۱۹۸۴)
این پیشنهاد با مخالفتهایی روبهرو شد. منتقدان نگران بودند که رقابت میان مدارس و گسترش انتخاب خصوصی، به تضعیف مدارس عمومی و افزایش نابرابری آموزشی منجر شود.
از ۱۹۶۶ تا ۱۹۸۴ ستونی منظم در مجله نیوزویک داشت؛ مقالههایش یکیدرمیان با نوشتههای پژوهشگرانی مانند پل ساموئلسون و لستر ثورو منتشر میشد که دیدگاههایی لیبرالتر داشتند. به ریچارد نیکسون و رونالد ریگان مشاوره اقتصادی داد و در فهرست مواضعش، افزون بر آنچه گفته شد، اصلاحیه بودجه متوازن و جرمزدایی از مواد مخدر تفریحی هم دیده میشد؛ در مقابل با حداقل دستمزد و کنترل اجاره مخالف بود.
اما نقطه اوج حضور عمومیاش در پایان دهه ۱۹۷۰ رقم خورد. فریدمن به همراه همسرش، رز، مجموعهٔ تلویزیونی «آزادی انتخاب» را برای شبکه عمومی پخش آمریکا (PBS) ساخت؛ برنامهای که قرار بود در برابر «عصر عدم قطعیت» جان کنت گالبریث، اقتصاددان نامدار آن روزگار، قرار بگیرد و فضایل نظام بازار آزاد را بستاید. کتابی هم با همین عنوان همراه مجموعه منتشر شد که به پرفروشترین کتاب غیرداستانی سال ۱۹۸۰ تبدیل شد. و میلتون فریدمن را به نامی آشنا در خانهها تبدیل کرد. زوج فریدمن در ۱۹۸۴ مجموعه دیگری با عنوان «استبداد وضع موجود» ساختند و در ۱۹۹۸ خاطراتشان را با عنوان «دو انسان خوششانس» منتشر کردند.
شیلی؛ اقتصاد بازار آزاد در سایه حکومت پینوشه
شاید هیچ بخش از زندگی و فعالیت سیاسی فریدمن به اندازه ارتباط او با شیلی و حکومت آگوستو پینوشه بحثبرانگیز نبوده باشد. این ماجرا پرسشی اساسی را درباره اندیشه سیاسی او مطرح کرد: آیا دفاع از آزادی اقتصادی را میتوان مستقل از ساختار سیاسی و میزان آزادیهای مدنی یک کشور بررسی کرد؟
در سال ۱۹۷۳، ارتش شیلی به رهبری ژنرال آگوستو پینوشه با کودتایی علیه دولت سالوادور آلنده قدرت را در دست گرفت. آلنده، رئیسجمهور سوسیالیست شیلی، سیاستهایی از جمله ملیسازی بخشهایی از اقتصاد، گسترش نقش دولت و بازتوزیع درآمد را دنبال میکرد. حکومت جدید بهسرعت در مسیر معکوس حرکت کرد و گروهی از اقتصاددانان شیلیایی که در دانشگاه شیکاگو تحصیل کرده بودند، مسئولیت طراحی و اجرای بخش مهمی از سیاستهای اقتصادی را بر عهده گرفتند. این گروه بعدها به «پسران شیکاگو» مشهور شدند.
اقتصاد شیلی در آن زمان با تورم بسیار بالا، اختلال در تولید و مشکلات مالی روبهرو بود. پسران شیکاگو معتقد بودند برای مهار این وضعیت باید ساختار اقتصادی کشور بهسرعت تغییر کند. برنامه آنها شامل کاهش هزینههای دولت، خصوصیسازی بنگاههای دولتی، آزادسازی تجارت خارجی، حذف بسیاری از کنترلهای قیمت و دستمزد و کاهش مقررات اقتصادی بود.
فریدمن در مارس ۱۹۷۵ به شیلی سفر کرد و مجموعهای از سخنرانیها و دیدارهای عمومی و خصوصی داشت. او در این سفر با پینوشه نیز ملاقات کرد و درباره وضعیت اقتصادی کشور به گفتوگو پرداخت. پس از بازگشت، در نامهای مورخ ۲۱ آوریل ۱۹۷۵[۱ اردیبهشت ۱۳۵۴] به آگوستو پینوشه نوشت: «هیچ راهی برای پایان دادن به تورم وجود ندارد که مستلزم یک دوره گذار دشوار و موقت، از جمله بیکاری، نباشد. متأسفانه شیلی تنها میان دو وضعیت نامطلوب حق انتخاب دارد: یک دوره کوتاه بیکاری شدید یا یک دوره طولانی بیکاری بالا، هرچند اندکی کمتر از آن.» و همچنین توصیه کرد برای مهار تورم از سیاستی استفاده شود که بعدها به «شوکدرمانی» شهرت یافت.
منطق این سیاست آن بود که تورم شدید را نمیتوان با اصلاحات تدریجی و محدود مهار کرد. از دید فریدمن، دولت باید با کاهش سریع رشد مخارج عمومی و کنترل انضباط پولی، انتظارات تورمی را تغییر دهد و به افزایش مداوم قیمتها پایان دهد. او در عین حال بر ضرورت کاهش موانع تجاری و گسترش فعالیت بخش خصوصی تأکید داشت. بر طبق گزارش OECD دولت پینوشه توانست تورم را که در سال ۱۹۷۳ در سطحی حدود ۱۰۰ درصد قرار داشت، تا پایان دهه ۱۹۸۰ به حدود ۳۰ درصد کاهش دهد
اما اجرای این سیاستها در شیلی با هزینههای اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی همراه شد. کاهش مخارج عمومی، آزادسازی اقتصادی و تغییرات سریع ساختاری بر بخشهایی از جامعه فشار وارد کرد. گزارش OECD متوسط نرخ بیکاری در دوره حکومت نظامی را حدود ۱۸ درصد برآورد میکند و میگوید این نرخ در سال ۱۹۸۳ از ۳۰ درصد فراتر رفت. همچنین سهم جمعیت زیر خط فقر در سال ۱۹۸۷ به حدود ۴۵ درصد رسید و دستمزد واقعی بین سالهای ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۵ حدود ۱۷ درصد کاهش یافت.
نکته مهم این بود که اصلاحات اقتصادی در کشوری اجرا میشد که حکومت آن از طریق کودتای نظامی به قدرت رسیده بود و آزادیهای سیاسی را بهشدت محدود کرده بود. حکومت پینوشه با سرکوب مخالفان سیاسی، بازداشت، شکنجه و نقض گسترده حقوق بشر شناخته میشد.
منتقدان میگفتند فریدمن با سفر به شیلی و ارائه توصیههای اقتصادی به حکومت نظامی، به دولتی مشروعیت میبخشد که آزادیهای سیاسی را سرکوب کرده است. آنها همچنین معتقد بودند نمیتوان از آزادی اقتصادی سخن گفت، اما نسبت به فقدان آزادیهای سیاسی در همان جامعه بیتفاوت ماند.
فریدمن و طرفدارانش این انتقاد را ناعادلانه میدانستند. استدلال او این بود که توصیههای اقتصادی به معنای تأیید ساختار سیاسی حکومت نیست و آزادی اقتصادی میتواند در بلندمدت به ایجاد زمینههای آزادی سیاسی کمک کند.
فریدمن در مصاحبه برنامه Commanding Heights شبکه PBS درباره سخنرانی خود در دانشگاه کاتولیک شیلی گفت: «آزادی چیزی بسیار شکننده است و آنچه بیش از هر چیز آن را از بین میبرد، کنترل متمرکز است. برای حفظ آزادی، به بازارهای آزاد نیاز دارید و بازارهای آزاد زمانی بهترین عملکرد را دارند که آزادی سیاسی نیز وجود داشته باشد.»
مصاحبهکننده از او پرسید آیا تصور میکرد بازار آزاد در نهایت به تضعیف تمرکز قدرت سیاسی در حکومت پینوشه منجر شود. فریدمن پاسخ داد: «کاملاً. تأکید آن سخنرانی این بود که بازارهای آزاد، تمرکز سیاسی و کنترل سیاسی را تضعیف خواهند کرد.»
فریدمن در پاسخ به انتقادهایی که از ارتباط او با حکومت شیلی مطرح میشد، در مقالهای با عنوان «Milton Friedman Replies: Advising Chile» در نشریه Newsweek، در ۱۴ ژوئن ۱۹۷۶ [۲۴ خرداد ۱۳۵۵] نوشت: «با وجود مخالفت شدید من با نظام سیاسی اقتدارگرای شیلی، ارائه مشاوره فنی اقتصادی به دولت این کشور برای کمک به پایان دادن به بلای تورم را عملی غیراخلاقی نمیدانم؛ همانطور که ارائه توصیه پزشکی به دولت شیلی برای پایان دادن به یک بیماری را غیراخلاقی نمیدانم.»
میراث فریدمن؛ پیروزی یک مکتب یا آغاز مناقشهای تازه؟
در ۱۹۷۶، همان سالی که از دانشگاه شیکاگو بازنشسته شد، جایزه نوبل اقتصاد به فریدمن رسید؛ به خاطر «دستاوردهایش در زمینه تحلیل مصرف، تاریخ و نظریه پولی، و نمایش پیچیدگی سیاست تثبیتی».
اعطای جایزه به او بدون جنجال نبود. دیدگاههای فریدمن با فکر غالب، بهویژه در میان روشنفکران، فاصله داشت؛ فکری که بر ناکامیهای ترتیبات بازار آزاد تأکید میکرد، از دستاوردهای اتحاد جماهیر شوروی تمجید میکرد و هوادار مداخلات جمعگرایانه در اقتصاد ایالات متحده بود. فریدمن در چنین فضایی بهعنوان مدافعی پرشور و کارآمد برای آزادی فردی و آزادی فعالیت اقتصادی شناخته میشد.
میلتون فریدمن در ۱۶ نوامبر ۲۰۰۶ [ ۲۵ آبان ۱۳۸۵]، در سانفرانسیسکوی کالیفرنیا، از دنیا رفت. چهار سال پیشتر، در رویدادی در کاخ سفید، جرج دبلیو. بوش، رئیسجمهور وقت آمریکا، از او تجلیل کرده بود.
درسهای او را میتوان در چند محور دید. فریدمن در دورانی که بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی راهحلهای بازاری برای مسائل اجتماعی را کمارزش میدانستند، سخنگوی شیوای بازارهای آزاد و جوامع آزاد شد. کار مشترکش با آنا شوارتز همچنان منبعی حیاتی برای کسانی است که به تاریخ پولی آمریکا علاقه دارند. رویکرد پولی به اقتصاد کلان را احیا کرد و نقدش بر اقتصاد کینزی به تغییر نگرش بسیاری از اقتصاددانان انجامید.
شاید بهترین معیار برای سنجش اهمیت او همین باشد: حتی امروز، هرکس از تورم، بانک مرکزی و نقش دولت در اقتصاد سخن میگوید، ناگزیر است با پرسشهایی روبهرو شود که فریدمن بر سر زبانها انداخت؛ چه با پاسخهایش موافق باشد، چه مخالف.
منابع
World Bank. Successes and Failures in Poverty Eradication: Chile. 2004
OECD Economic Surveys: Chile 2003. Paris: OECD Publishing, 2003
britannica.com
ebsco.com
econlib.org
۲۲۳۲۵۹