شبکههای اجتماعی دیگر فقط ابزارهایی برای گفتوگو با دوستان یا انتشار عکس و ویدئو نیستند. این پلتفرمها به بخشی از زندگی اجتماعی انسان معاصر تبدیل شدهاند و در ارتباطات، آموزش، کسبوکار، فرهنگ، اطلاعرسانی و شکلگیری اجتماعات نقش دارند.
به گزارش کاویان گلد از سوی دیگر، شبکههای اجتماعی فقط جامعه را تغییر نمیدهند؛ بلکه جامعه نیز بر شیوه استفاده از این پلتفرمها، نوع محتوای منتشرشده و شکلگیری روابط در آنها تأثیر میگذارد.
به همین دلیل، بررسی رابطه شبکههای اجتماعی و جامعه در سالهای اخیر به یکی از موضوعات مهم در علوم ارتباطات و علوم اجتماعی تبدیل شده است. اما شبکههای اجتماعی دقیقاً چه هستند؟ چه کاربردی در جامعه دارند و چه تأثیری بر روابط انسانی، فرهنگ و سبک زندگی گذاشتهاند؟
شبکههای اجتماعی چیست؟
شبکههای اجتماعی یا رسانههای اجتماعی، بسترهای دیجیتالی هستند که به کاربران اجازه میدهند محتوا تولید و منتشر کنند، با دیگران ارتباط داشته باشند و در شبکهای از روابط آنلاین با افراد یا گروههای مختلف تعامل کنند.
پژوهش کلاسیک دانا بوید و نیکول الیسون، شبکههای اجتماعی آنلاین را خدمات وبمحوری تعریف میکند که به افراد امکان ساخت پروفایل، مشخصکردن ارتباطات خود با دیگر کاربران و مشاهده شبکه ارتباطی خود و دیگران را میدهند.
البته این تعریف مربوط به دورهای است که شبکههای اجتماعی ساختاری متفاوت با امروز داشتند. در سالهای بعد، مرز میان شبکه اجتماعی، رسانه اجتماعی، پلتفرمهای ویدئویی، پیامرسانها و دیگر شکلهای ارتباط آنلاین تا حدی در هم ادغام شد.
امروزه یک پلتفرم ممکن است همزمان امکان پیامرسانی، انتشار عکس و ویدئو، پخش زنده، خریدوفروش، آموزش و ایجاد گروههای اجتماعی را فراهم کند.
رابطه شبکههای اجتماعی و جامعه چیست؟
رابطه میان شبکههای اجتماعی و جامعه، دوطرفه است.
جامعه دارای ارزشها، هنجارها، زبان، فرهنگ و الگوهای رفتاری مختلف است و این عناصر وارد فضای آنلاین میشوند. کاربران نگرشها و تجربههای اجتماعی خود را در شبکههای اجتماعی بازتولید یا گاهی بازتعریف میکنند.
از طرف دیگر، شبکههای اجتماعی نیز بر شیوه ارتباط، انتشار اطلاعات، شکلگیری گروهها و ارائه هویت اجتماعی اثر میگذارند.
به همین دلیل، نمیتوان شبکههای اجتماعی را فضایی کاملاً جدا از زندگی واقعی دانست. این پلتفرمها در بسیاری از موارد ادامه همان روابط، تعارضها، دوستیها و فعالیتهایی هستند که در جهان آفلاین وجود دارند.
کاربرد شبکههای اجتماعی در جامعه
کاربرد شبکههای اجتماعی بسیار گسترده است و حوزههای مختلف زندگی اجتماعی را دربرمیگیرد.
برقراری و حفظ ارتباط
یکی از اصلیترین کاربردهای شبکههای اجتماعی، حفظ ارتباط میان انسانهاست.
افرادی که در شهرها یا کشورهای مختلف زندگی میکنند، میتوانند از طریق پیام، تماس تصویری، گروهها و اشتراکگذاری محتوا با یکدیگر در تماس باشند.
این ویژگی فقط به روابط خانوادگی و دوستانه محدود نمیشود. ارتباط میان همکاران، دانشجویان، گروههای حرفهای و افراد دارای علایق مشترک نیز از طریق شبکههای اجتماعی امکانپذیر شده است.
به بیان ساده، فاصله جغرافیایی دیگر همیشه به معنای قطع ارتباط اجتماعی نیست.
ایجاد اجتماعات آنلاین
یکی از ویژگیهای مهم شبکههای اجتماعی، امکان شکلگیری اجتماعات مجازی است.
فردی که در محیط اطراف خود کسی را با علاقهای مشابه پیدا نمیکند، میتواند در فضای آنلاین به گروهی از افراد با همان علاقه دسترسی داشته باشد؛ از کتاب و موسیقی گرفته تا بازی، ورزش، آموزش، هنر و فعالیتهای حرفهای.
این اجتماعات گاهی فقط محل گفتوگو هستند، اما در برخی موارد به همکاری، آموزش، فعالیت مدنی یا شکلگیری روابط پایدار نیز منجر میشوند.
اطلاعرسانی و دسترسی به خبر
شبکههای اجتماعی سرعت انتقال اطلاعات را افزایش دادهاند. یک رویداد ممکن است ابتدا توسط شاهدی در فضای آنلاین منتشر شود و در مدت کوتاهی به دست شمار زیادی از کاربران برسد.
این قابلیت در شرایطی مانند حوادث، بلایای طبیعی یا رویدادهای مهم اجتماعی میتواند برای اطلاعرسانی سریع مفید باشد.
اما سرعت، خطر مهمی نیز به همراه دارد. اطلاعات نادرست، شایعه و محتوای گمراهکننده میتواند با همان سرعت یا حتی سریعتر از خبر درست منتشر شود.
بنابراین، شبکههای اجتماعی را نباید بهتنهایی منبع معتبر خبر دانست. بررسی منبع، تاریخ انتشار، شواهد و مقایسه اطلاعات با منابع مستقل اهمیت زیادی دارد.
شبکههای اجتماعی و فرهنگ جامعه
یکی از مهمترین تأثیرات شبکههای اجتماعی، ارتباط آنها با فرهنگ است.
زبان، موسیقی، مد، شوخیها، اصطلاحات، تصاویر و رفتارهای اجتماعی میتوانند در این فضا با سرعت زیادی منتشر شوند و از یک گروه یا منطقه به گروههای دیگر برسند.
در گذشته، یک جریان فرهنگی برای گسترش به رسانههای بزرگ و جریان اصلی نیاز داشت؛ اما امروز یک کاربر عادی نیز میتواند محتوایی تولید کند که در مدت کوتاهی به مخاطبان بسیار زیادی برسد.
این ویژگی هم فرصت ایجاد میکند و هم چالش به همراه دارد.
از یک سو، فرهنگهای محلی و گروههای کمتر دیدهشده میتوانند فرصت بیشتری برای معرفی خود پیدا کنند. از سوی دیگر، محتوای تکرارشونده و محبوب ممکن است برخی الگوهای فرهنگی را با سرعت زیادی فراگیر کند.
شبکههای اجتماعی همچنین باعث شدهاند مرز میان تولیدکننده و مصرفکننده محتوا کمرنگتر شود. کاربران فقط دریافتکننده پیام نیستند؛ بلکه میتوانند در شکلگیری و گسترش آن نیز نقش داشته باشند.
شبکههای اجتماعی و هویت فردی
انسانها فقط در دنیای واقعی هویت اجتماعی خود را نشان نمیدهند؛ بلکه در فضای آنلاین نیز تصویری از خود ارائه میکنند.
عکس، متن، ویدئو، فهرست علایق و نوع ارتباط با دیگران، همگی میتوانند بخشی از هویت آنلاین فرد را شکل دهند.
این موضوع در علوم ارتباطات با مفاهیمی مانند خودارائهگری و مدیریت برداشت دیگران بررسی میشود. کاربران معمولاً تصمیم میگیرند چه بخشی از زندگی خود را نمایش دهند و کدام بخشها را پنهان نگه دارند.
با این حال، باید میان هویت آنلاین و تمام زندگی واقعی یک فرد تفاوت گذاشت. آنچه در شبکه اجتماعی منتشر میشود، ممکن است انتخابشده، ویرایششده و محدود به بخش خاصی از زندگی فرد باشد.
بنابراین، تصویری که در فضای مجازی از یک انسان میبینیم، لزوماً تصویر کاملی از زندگی، مشکلات یا شخصیت او نیست.
شبکههای اجتماعی و جامعهپذیری
جامعهپذیری فرایندی است که انسان طی آن هنجارها، ارزشها و شیوههای رفتار در جامعه را یاد میگیرد.
شبکههای اجتماعی در کنار خانواده، مدرسه، دوستان و رسانههای سنتی، اکنون یکی از محیطهایی هستند که افراد در آن با دیدگاهها، سبکهای زندگی و رفتارهای مختلف روبهرو میشوند.
این مسئله بهویژه برای نسلهای جوان اهمیت دارد؛ زیرا فضای دیجیتال برای بسیاری از آنها بخشی از محیط اجتماعی روزمره است.
کاربر ممکن است از طریق شبکههای اجتماعی با دیدگاههای تازه آشنا شود، درباره هویت خود فکر کند، الگوهای رفتاری مختلف را ببیند یا ارزشهای رایج در گروههای گوناگون را بررسی کند.
البته این فرایند همیشه مثبت نیست. فشار اجتماعی، ترس از قضاوت، الگوبرداری نادرست و گسترش رفتارهای آسیبزا نیز ممکن است بخشی از تجربه جامعهپذیری آنلاین باشد.
شبکههای اجتماعی و زندگی جوانان
پژوهشهای مختلف نشان میدهند تجربه جوانان از شبکههای اجتماعی یکدست نیست.
برای نمونه، در پیمایشی که در سال ۲۰۲۴ از نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ ساله آمریکایی انجام شد و نتایج آن در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، ۷۴ درصد نوجوانان گفتند شبکههای اجتماعی آنها را نسبت به زندگی دوستانشان مرتبطتر میکند و ۶۳ درصد اعلام کردند این فضا فرصتی برای نشاندادن خلاقیت آنهاست.
در همان مطالعه، ۴۵ درصد نوجوانان نیز گفتند احساس میکنند بیش از حد از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند.
این اعداد مربوط به نوجوانان آمریکایی است و نمیتوان آنها را به همه کشورها یا گروههای سنی تعمیم داد؛ اما نشان میدهد شبکههای اجتماعی میتوانند همزمان ابزار ارتباط، خلاقیت و سرگرمی باشند و در عین حال، احساس استفاده بیش از حد را نیز ایجاد کنند.
کاربرد شبکههای اجتماعی در آموزش
شبکههای اجتماعی در حوزه آموزش نیز کاربردهای متنوعی پیدا کردهاند.
دانشآموزان و دانشجویان میتوانند گروههای آموزشی تشکیل دهند، منابع را با یکدیگر به اشتراک بگذارند، از متخصصان محتوا دریافت کنند و درباره موضوعات درسی گفتوگو کنند.
معلمان و متخصصان نیز میتوانند از این فضا برای تولید و انتشار محتوای آموزشی استفاده کنند. ویدئوهای کوتاه، پادکستها، نشستهای آنلاین و پخشهای زنده آموزشی، دسترسی به منابع یادگیری را آسانتر کردهاند.
با این حال، در دسترسبودن اطلاعات به معنای درستبودن آن نیست. شبکه اجتماعی میتواند نقطه شروع یادگیری باشد، اما برای موضوعات تخصصی باید اعتبار منبع، کیفیت شواهد و نظر کارشناسان بررسی شود.
کاربرد شبکههای اجتماعی در کسبوکار
یکی دیگر از کاربردهای مهم شبکههای اجتماعی، ایجاد ارتباط میان کسبوکار و مشتری است.
کسبوکارهای کوچک میتوانند محصولات خود را معرفی کنند، نمونهکار منتشر کنند و مستقیماً با مشتریان ارتباط داشته باشند. مشتری نیز میتواند نظر خود را درباره محصول یا خدمات بیان کند.
به این ترتیب، ارتباط اقتصادی از یک رابطه یکطرفه فاصله گرفته و در بسیاری از پلتفرمها به تعاملی مداوم تبدیل شده است.
شبکههای اجتماعی برای ساخت هویت برند، بازاریابی محتوایی، ارتباط با مشتری، معرفی محصولات و ایجاد اجتماع پیرامون یک کسبوکار نیز استفاده میشوند.
این پلتفرمها بهویژه برای کسبوکارهای کوچک و افرادی که بودجه محدودی برای تبلیغات دارند، فرصت دیدهشدن بیشتری فراهم کردهاند.
شبکههای اجتماعی و مشارکت اجتماعی
شبکههای اجتماعی میتوانند زمینهای برای گفتوگو درباره مسائل عمومی و اجتماعی باشند.
کاربران میتوانند درباره مسائل مختلف اطلاعات منتشر کنند، کمپین ایجاد کنند، رویدادها را معرفی کنند و دیگران را نسبت به یک موضوع آگاه سازند.
در یک مطالعه درباره کاربران بزرگسال آمریکایی، ۴۲ درصد شرکتکنندگان گفتهاند شبکههای اجتماعی برای مشارکت آنها در مسائل سیاسی یا اجتماعی اهمیت دارند.
این یافته به کاربران آمریکایی همان مطالعه مربوط است و نشان نمیدهد که چنین الگویی در همه جوامع یکسان باشد.
شبکه اجتماعی میتواند ابزار مشارکت باشد، اما میزان و شکل این مشارکت به شرایط فرهنگی، سیاسی، فناوری و رفتار کاربران بستگی دارد.
مزایای شبکههای اجتماعی برای جامعه
اگر استفاده از شبکههای اجتماعی همراه با آگاهی و مسئولیت باشد، این فضا میتواند فرصتهای مهمی ایجاد کند؛ از جمله:
حفظ ارتباط با افرادی که از ما دور هستند؛
ایجاد اجتماعات بر اساس علایق و تجربههای مشترک؛
دسترسی سریعتر به اطلاعات و محتوای آموزشی؛
فراهمشدن امکان تولید محتوا برای کاربران عادی؛
ایجاد فرصتهای اقتصادی و شغلی؛
معرفی محصولات، خدمات و مهارتها؛
افزایش مشارکت اجتماعی و مدنی؛
کمک به معرفی فرهنگها و گروههای کمتر دیدهشده.
معایب و چالشهای شبکههای اجتماعی
انتشار اطلاعات نادرست
محتوای بدون منبع یا گمراهکننده میتواند با سرعت زیادی منتشر شود و تشخیص واقعیت را دشوار کند.
تهدید حریم خصوصی
اطلاعاتی که کاربران درباره زندگی خود منتشر میکنند، ممکن است پیامدهای طولانیمدت داشته باشد. به همین دلیل، توجه به تنظیمات حریم خصوصی و میزان اطلاعاتی که به اشتراک گذاشته میشود، ضروری است.
مقایسه اجتماعی
کاربران معمولاً بخشهایی از زندگی خود را نمایش میدهند که تمایل دارند دیگران ببینند. مقایسه زندگی واقعی خود با نسخه انتخابشده زندگی دیگران میتواند برداشت نادرستی ایجاد کند و بر رضایت فرد از زندگی تأثیر بگذارد.
آزار و مزاحمت آنلاین
توهین، تمسخر، تهدید، انتشار اطلاعات خصوصی و رفتارهای آزاردهنده نیز از مشکلاتی هستند که در برخی محیطهای آنلاین رخ میدهند.
استفاده بیش از حد
برای برخی کاربران، کنترل زمان استفاده دشوار میشود. استفاده طولانیمدت میتواند بر خواب، تمرکز، روابط حضوری و فعالیتهای روزانه اثر بگذارد.
به همین دلیل، آموزش سواد رسانهای، حمایت از کاربران جوان و طراحی مسئولانه پلتفرمها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
آیا شبکههای اجتماعی جامعه را بهتر کردهاند؟
شبکههای اجتماعی توانایی انسانها برای برقراری ارتباط، انتشار اطلاعات و ایجاد اجتماع را افزایش دادهاند؛ اما همین ابزارها میتوانند برای انتشار اطلاعات نادرست، ایجاد مزاحمت، فشار اجتماعی یا نقض حریم خصوصی نیز استفاده شوند.
حتی درباره تأثیر شبکههای اجتماعی بر مشارکت اجتماعی و سیاسی نیز یافتهها یکدست نیست. در برخی جوامع، این پلتفرمها به افزایش آگاهی و مشارکت کمک کردهاند و در برخی شرایط، به گسترش قطبیشدن، شایعه و بیاعتمادی منجر شدهاند.
بنابراین، بهتر است شبکههای اجتماعی را ذاتاً خوب یا بد ندانیم. برای ارزیابی اثر آنها باید نحوه استفاده کاربران، نوع طراحی پلتفرم، الگوریتمهای پیشنهاد محتوا و شرایط اجتماعی پیرامون آنها را بررسی کرد.
چگونه از شبکههای اجتماعی آگاهانه استفاده کنیم؟
استفاده سالم و مسئولانه از شبکههای اجتماعی با چند عادت ساده آغاز میشود:
پیش از بازنشر یک خبر، منبع آن را بررسی کنیم.
اطلاعات شخصی غیرضروری را منتشر نکنیم.
هر محتوای پربازدید را حقیقت مسلم ندانیم.
زمان استفاده خود را بهطور منظم بررسی کنیم.
ارتباط آنلاین را جایگزین کامل ارتباط حضوری نکنیم.
در برابر محتوای احساسی و تحریککننده، پیش از واکنش مکث کنیم.
حسابها و منابعی را دنبال کنیم که اطلاعات دقیق و قابل بررسی منتشر میکنند.
در صورت مواجهه با آزار یا تهدید، از ابزارهای گزارشدهی و مسدودکردن استفاده کنیم.
پیش از باورکردن یا بازنشر یک محتوا، میتوان این پرسشها را مطرح کرد:
چه کسی این محتوا را ساخته است؟ چرا این پیام به من نشان داده شده و چه شواهدی برای درستبودن آن وجود دارد؟
این پرسشها بخشی از سواد رسانهای هستند.
آینده شبکههای اجتماعی و جامعه
رابطه میان شبکههای اجتماعی و جامعه احتمالاً در سالهای آینده پیچیدهتر خواهد شد.
هوش مصنوعی، محتوای تولیدشده به کمک ماشین، شخصیسازی بیشتر محتوا، واقعیت مجازی و شکلهای جدید ارتباط دیجیتال، مرز میان زندگی آنلاین و آفلاین را بیش از گذشته به هم نزدیک خواهند کرد.
در چنین شرایطی، مسئله فقط این نیست که افراد چقدر از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند؛ بلکه این پرسش اهمیت بیشتری پیدا میکند که چگونه از آنها استفاده میکنند و تا چه اندازه میتوانند اطلاعات، روابط و حریم خصوصی خود را مدیریت کنند.
همچنین تشخیص محتوای واقعی از محتوای تولیدشده یا دستکاریشده، به یکی از مهارتهای مهم کاربران تبدیل خواهد شد.
جمعبندی؛ شبکههای اجتماعی بخشی از زندگی اجتماعی امروز هستند
شبکههای اجتماعی و جامعه ارتباطی متقابل دارند. جامعه ارزشها و رفتارهای خود را وارد فضای دیجیتال میکند و شبکههای اجتماعی نیز بر شیوه ارتباط، انتشار اطلاعات، فرهنگ، آموزش، کسبوکار و شکلگیری اجتماعات اثر میگذارند.
کاربرد شبکههای اجتماعی فقط سرگرمی نیست. این پلتفرمها میتوانند ابزار ارتباط، یادگیری، معرفی کسبوکار، ایجاد اجتماعات و مشارکت اجتماعی باشند.
در عین حال، مشکلاتی مانند اطلاعات نادرست، تهدید حریم خصوصی، آزار آنلاین، مقایسه اجتماعی و استفاده بیش از حد نشان میدهند که حضور در فضای مجازی به سواد رسانهای و استفاده آگاهانه نیاز دارد.
در نهایت، شبکههای اجتماعی را نمیتوان جدا از جامعه فهمید. این پلتفرمها بخشی از همان روابط انسانی هستند؛ با این تفاوت که در بستری دیجیتال شکل میگیرند و با سرعت و گسترهای بسیار بیشتر از گذشته گسترش پیدا میکنند.
57