در روزهای اخیر، پخش چند برنامه تلویزیونی از صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران موجی از واکنشها را در فضای عمومی و رسانهای کشور بهدنبال داشته است. کارشناسان و تحلیلگران رسانه معتقدند این اتفاقات نشاندهنده برخی ناهماهنگیها و مشکلات ساختاری در مدیریت این سازمان بزرگ و اثرگذار است.
مهسا بهادری: ماجرا از پخش یک آیتم طنز از تلویزیون که فیصل بن رحمان، وزیر امور خارجه عربستان را به سخره گرفته بود آغاز شد. نکته بحث برانگیزتر درباره این برنامه اینکه این اتفاق درست در زمانی رخ داد که سفر اخیر وزیر امور خارجه عربستان سعودی به تهران در ۲۸ فروردین بهعنوان گامی مهم در مسیر عادیسازی و توسعه روابط میان جمهوری اسلامی ایران و پادشاهی عربستان سعودی ارزیابی شده است.
به ۴ روز قبل بازگردیم؛ روز دوشنبه، یکم اردیبهشت، در برنامهای بهنام «درنگ» که از شبکه نسیم و با اجرای محسن افشانی پخش شد، در آیتمی که با هوش مصنوعی ساخته شده بود به صورت فرضی با وزیر امور خارجه عربستان سعودی گفتوگو شد.
این ماجرا انتقادات زیادی را به دنبال داشت تا جایی که شبکه نسیم با انتشار بیانیهای این اشتباه را سهوی دانست و با اعلام اینکه به سازندگان تذکر جدی داده است، از مخاطبان عذرخواهی کرد.
با وجود آنکه شبکه نسیم در بیانیهای، پخش این آیتم را «سهوی» دانست و اعلام کرد با عوامل خاطی برخورد انضباطی صورت گرفته است، اما تردیدهای جدی درباره میزان سهوی بودن چنین اقدامی مطرح شده است. برنامه یادشده از نوع تولیدی بوده، نه زنده، و پیش از پخش نهایی، توسط چندین حلقه نظارتی و فنی بررسی میشود؛ ازجمله تهیهکننده، کارگردان، ناظر محتوایی، مدیر شبکه، و نهایتاً ناظر پخش. این سطح از بررسیهای معمول، احتمال بروز یک خطای سهوی محتوایی را کاهش میدهد.
از منظر ناظران سیاست خارجی، این همزمانی میان پخش برنامه و تقویت روند دیپلماسی میان تهران و ریاض، میتواند حاوی پیامهایی متضاد برای طرف سعودی و دیگر بازیگران منطقهای باشد. اهمیت ماجرا در آن است که صداوسیما، به عنوان رسانهای رسمی، همواره از سوی افکار عمومی و تحلیلگران خارجی بهعنوان بازتابدهنده مستقیم سیاستهای نظام جمهوری اسلامی ایران تلقی میشود. در نتیجه، محتوای منتشرشده در این رسانه از جنبهای فراتر از تولیدات معمول رسانهای ارزیابی میشود و به نوعی نقش بلندگوی دیپلماسی عمومی کشور را ایفا میکند.
سه سناریو برای اقدام تلویزیون
تحلیلگران رسانهای سه سناریوی محتمل را برای بروز این اتفاق در نظر گرفتهاند. در گام اول بیاطلاعی از پیامدهای سیاسی محتوای برنامه که در این فرض، تولیدکنندگان برنامه آگاهی دقیقی از حساسیت روابط دیپلماتیک و پیامدهای محتوا نداشتهاند. این وضعیت میتواند نشانهای از ضعف آموزش، نبود تحلیل سیاسی در بدنه تولید و فقدان هماهنگی با سیاستهای کلان فرهنگی و سیاسی کشور باشد.
در سناریو دوم نگاه انتقادی ریشهدار در بخشی از بدنه تولید رسانهای مطرح است که برخی احتمال میدهند که گرایشها و رویکردهای سیاسی خاص در میان برخی از نیروهای رسانهای، با سیاست رسمی نظام همسو نیست و در نتیجه این تضاد، گاه در قالب تولید محتوایی غیرهمراستا بروز پیدا میکند. در این نگاه، مشکل ساختاری است و به یک مورد خاص محدود نمیشود.
سناریو سوم اما آگاهی کامل درباره محتوا از سوی سازندگان، بدون پیشبینی شدت واکنشها از جانب مخاطبان است، در این حالت، مسئولان تولید و پخش بهطور کامل از بار معنایی و سیاسی برنامه آگاه بودهاند اما شدت واکنشها و پیامدهای بینالمللی آن را پیشبینی نکردهاند. در چنین شرایطی، پوزش و برخورد انضباطی بیشتر جنبه کنترل بحران دارد تا پذیرش واقعی مسئولیت.
اشتباه پشت اشتباه…
اما دلیل مطرح شدن این سه سناریو صرفا بخاطر این برنامه نبود، در واقع در کمتر از سه روز یک حادثه دیگر رخ داد، در برنامه زنده «سیمای خانواده» که چهارشنبه از شبکه یک سیما پخش شد، توهینی به اهل سنت انجام شد که واکنشهای گستردهای در رسانهها و میان افکار عمومی به دنبال داشت .
خطای رخداده در این برنامه که واکنشهای مذهبی و اجتماعی را به همراه داشت، از سوی مسئولان صداوسیما بهعنوان یک «خطای نابخشودنی و مشکوک» توصیف شد. این رویداد که در یک برنامه زنده تلویزیونی اتفاق افتاد، منجر به برکناری فوری مدیر پخش شبکه یک سیما شد. در پی این اقدام، صداوسیما اطلاعیهای رسمی منتشر کرد که در آن به سیاستهای این سازمان در تولید محتوای رسانهای اشاره شد.
براساس این اطلاعیه، صداوسیما در ماههای اخیر با تمرکز بر تقویت وحدت امت اسلامی و احترام به تمامی مذاهب، برنامههایی را تولید و پخش کرده که برخی از آنها با استقبال مخاطبان در کشورهای اسلامی مواجه شده است. به همین دلیل، بروز چنین اشتباهی در یکی از برنامههای زنده تلویزیونی نهتنها برای سازمان صداوسیما بلکه برای کل رسانه ملی یک ضربه به اصول رسانهای و اهداف کلان سازمان بهشمار میرود.
در واکنشهای سریع و هماهنگ، ویدئوی منتشرشده از این برنامه بهطور کامل از تمامی پلتفرمهای وابسته به رسانه ملی، از جمله تلوبیون و سپهر، حذف شد. همچنین به گزارش خبرگزاری دانشجو، اقدامات قضائی برای ۸ نفر از دستاندرکاران برنامه صورت گرفت و آنها به مراجع قضایی معرفی شدند.
در پی این حوادث، علاوه بر برکناری مدیر پخش، مدیر گروه تولید برنامه نیز از سمت خود کنار گذاشته شد. رئیس سازمان صداوسیما دستور تشکیل کمیتهای ویژه برای بررسی ابعاد مختلف این اتفاق و شناسایی عوامل احتمالی دیگر را صادر کرد. این کمیته متشکل از نمایندگان مرکز صیانت، معاونت سیما، معاونت حقوقی و اداره کل بازرسی است که قرار است بررسیهای دقیقتری را در خصوص این حادثه انجام دهد.
معاونت سیما در اطلاعیه خود تأکید کرد که صداوسیما بهعنوان رسانه ملی، همواره به حفظ وحدت و انسجام اسلامی و احترام به اصول اخلاقی در تولیدات خود پایبند بوده و هرگونه اقدام تفرقهافکنانه را محکوم میکند. همچنین از نهادهای امنیتی خواسته شده تا با بررسی دقیق ریشهها و عوامل این اتفاق، از بروز چنین مسائل مشابهی در آینده جلوگیری کنند.